پس از تفکیک انواع داده، پرسش بعدی این است که چه کسانی در زیست‌بوم داده نقش دارند و هرکدام چه چیزی می‌خواهند. پاسخ فقط «دولت، شرکت و مردم» نیست. یک بازیگر ممکن است داده را تولید یا گردآوری کند، دیگری آن را پاک‌سازی و پردازش کند، نهادی مقررات بنویسد و بازیگری دیگر از نتیجه تصمیم بگیرد. حتی یک سازمان واحد ممکن است هم‌زمان در چند نقش قرار گیرد. این مقاله بازیگران اکوسیستم داده ایران را بر اساس کارکرد و منبع قدرت دسته‌بندی می‌کند تا مسئولیت و تعارض منافع آن‌ها پنهان نماند.

گروه نخست تولیدکنندگان و گردآورندگان داده‌اند: دستگاه‌های دولتی، سکوهای دیجیتال، صنایع، تجهیزات اینترنت اشیا و خود شهروندان. گروه دوم پردازشگران و توسعه‌دهندگان‌اند؛ از شرکت‌های تحلیل داده و سازندگان مدل هوش مصنوعی تا پژوهشگران و اپراتورهایی که داده خام را به دانش یا محصول تبدیل می‌کنند. حکمرانان و نهادهای نظارتی گروه سوم‌اند، اما در ایران بعضی از همین نهادها مالک زیرساخت، داده یا بنگاه اقتصادی نیز هستند و همین هم‌پوشانی، بی‌طرفی تنظیم‌گر را دشوار می‌کند. در نهایت، بهره‌برداران و ذی‌نفعان نهایی قرار دارند: دولت، صنعت، مردم و جامعه‌ای که ممکن است از تصمیم داده‌محور سود ببرد یا هزینه خطای آن را بپردازد.

مقاله علاوه بر دولت و بخش خصوصی، بر نقش ویژه نهادهای خصولتی و عمومی غیردولتی تأکید می‌کند؛ بازیگرانی که از دسترسی و قدرت عمومی برخوردارند اما مانند شرکت اقتصادی رفتار می‌کنند. مؤسسات پژوهشی و جامعه مدنی نیز برای دسترسی به داده، تولید دانش، شفافیت و دفاع از حقوق مردم اهمیت دارند، در حالی که شهروندان نباید صرفاً «منبع داده» دیده شوند. نتیجه این نقشه بازیگران آن است که قانون‌گذاری بدون شناخت نسبت قدرت، انگیزه اقتصادی و ظرفیت پاسخ‌گویی هر گروه، ممکن است به سود بازیگران مسلط تمام شود. پیش از تعیین حق دسترسی یا ممنوعیت، باید روشن شود چه کسی داده را ساخته، چه کسی ارزش افزوده ایجاد کرده، چه کسی تصمیم می‌گیرد و چه کسی پیامد تصمیم را تحمل خواهد کرد.

مطالعه نسخه کامل در پیوست ↗